Κορρές και Τανούλας για την Ακρόπολη - Στην επιστήμη δεν υπάρχουν αδιαμφισβήτητες απόψεις

Κορρές και Τανούλας για την Ακρόπολη - Στην επιστήμη δεν υπάρχουν αδιαμφισβήτητες απόψεις

Αν εξαιρέσουμε τις θετικές επιστήμες, καμία άλλη δεν είναι απόλυτα ουδέτερη. Ούτε η επιστήμη ούτε όσοι την θεραπεύουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι απορρίπτονται επιστήμες και επιστήμονες, κάθε άλλο. Σημαίνει (μεταξύ άλλων) ότι αυτός που τις μελετά και τις υπηρετεί, θα πρέπει να γνωρίζει και τα όρια της ανεξαρτησίας (τα δικά του και της επιστήμης του) και τη δυναμική τους στη διαμόρφωση του κοινωνικού γίγνεσθαι και την επίδρασή τους ως πολιτικό εργαλείο στην επικαιρότητα. Μπορεί επίσης να παραβλέψει όλα τα παραπάνω. Αυτό δεν τον κάνει ούτε ουδέτερο, ούτε ανεξάρτητο. Κάθε επιστημονική άποψη -δηλαδή κάθε άποψη που διατυπώνεται από κάποιον ο οποίος έχει σπουδάσει και επαρκώς εντρυφήσει σε ένα αντικείμενο και που τεκμηριώνεται επαρκώς- τελεί μόνιμα υπό αμφισβήτηση και οφείλει να υπερασπίζεται διαρκώς την αλήθεια της. Δεν υπάρχουν απαράβατοι κανόνες στον τρόπο που αμφισβητούνται οι επιστημονικές απόψεις. Συνήθως, ο αντίλογος παρατίθεται στο ίδιο «γήπεδο» στο οποίο τέθηκε ο λόγος. Προφανώς, άποψη που διατυπώθηκε με εργασία η οποία δημοσιεύτηκε ύστερα από σχετικό έλεγχο, σε κάποιο έγκριτο περιοδικό, θα αμφισβητηθεί με αξιώσεις μόνο με κάτι ανάλογο. Ο αντίλογος σε μια ανακοίνωση συνεδρίου, σε συνέδριο και η δημόσια διατυπωμένη άποψη ή η λήψη απόφασης σε θέματα επικαιρότητας, στη δημόσια σφαίρα. Καμιά αμφισβήτηση δεν είναι εκ προοιμίου «για τα σκουπίδια» με μόνο κριτήριο το μικρό όνομα και την περιοχή κατοικίας αυτού που την εκφέρει αλλά, προφανώς, κάποιες έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα. Τέλος, κανένας δεν οφείλει να απολογηθεί για τις απόψεις των άλλων. Ούτε μπορεί να σταθούν αφορμή αυτές για αυτολογοκρισία.

Ο Μανόλης Κορρές και ο Τάσος Τανούλας είναι δυο λαμπροί επιστήμονες. Αρχιτέκτονες αμφότεροι, που υπηρέτησαν ο ένας δίπλα στον άλλον το ίδιο μνημείο, με την ίδια αγάπη και το ίδιο πάθος. Ο ένας περισσότερο γνωστός στο ευρύ κοινό, ο άλλος όχι. Η Ακρόπολη ήταν επί μακρόν το σπίτι τους και η ζωή τους. Ο ένας στον Παρθενώνα, ο άλλος στα Προπύλαια, και οι δύο με ιερή προσήλωση και με απέραντο σεβασμό. Κέρδισαν την αναγνώριση των αρχαιολόγων παίζοντας στο «δικό τους γήπεδο» και πρόσφεραν πάρα πολλά στην αποκάλυψη των μυστικών του Ιερού Βράχου. Τους χρωστάμε ευγνωμοσύνη για τούτο. Και οι δύο, στην διάρκεια της θητείας τους, έχουν αναθεωρήσει όχι λίγες φορές εκτιμήσεις ή απόψεις τους, όταν αυτές αμφισβητήθηκαν. Παραθέτω εδώ τις σχετικές με την τσιμεντόστρωση στην Ακρόπολη επιστολές αμφοτέρων και παρακαλώ να μελετηθούν και οι δύο με προσοχή. Όσοι έχετε βγάλει συμπεράσματα και έχετε πάρει ήδη θέση στις κερκίδες, δεν υπάρχει λόγος να τις διαβάσετε. Οι υπόλοιποι, δώστε δυο ευκαιρίες στην σε βάθος ανάγνωση.

Μανόλης Κορρές:

«Οι νέες διαστρώσεις στην Ακρόπολη Οι νέες διαστρώσεις στην Ακρόπολη γίνονται σε αντικατάσταση των έως τώρα διαστρώσεων, οι οποίες είχαν την αυτή σύσταση, δηλαδή κατάλληλη μίξη χαλικιών άμμου και τσιμέντου, με παρόμοιες αποχρώσεις. Δυστυχώς, οι επιφάνειες αυτές είχαν λόγω ηλικίας φθαρεί, σε βαθμό που η εξακολούθηση της συντήρησής τους με τοπικά μπαλώματα να είναι ένα τελείως ανεπαρκές ημίμετρο. Οι παλαιές αυτές διαστρώσει έγιναν το 1976 βάσει σχεδίων και με επίβλεψη του αείμνηστου Γιάννη Τραυλού και είχαν ως κύριο γνώρισμα τη χρήση τεφρόχρωμου τσιμέντου και την σχετικά αδρή κατεργασία της επιφάνειας. Το έργο ήταν ένα από τα πρώτα που έπρεπε να γίνουν, όταν μετά την πτώση της Δικτατορίας το Υπουργείο Πολιτισμού (Υπουργός τότε ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τρυπάνης) εγκαινίασε (Μάϊος 1975) το μακρόπνοο πρόγραμμα για την συντήρηση και αποκατάσταση των μνημείων της Ακρόπολης, αναθέτοντας το σχεδιασμό και την επίβλεψη σε μια διεπιστημονική επιτροπή ειδικών (Επιτροπή Συντηρήσεως μνημείων Ακροπόλεως, στο εξής ΕΣΜΑ), αποτελούμενη από τους Ι. Μηλιάδη, Γ. Δοντά, Χ. Μπούρα, Ι. Τραυλό, Σ. Αγγελίδη, Θ. Σκουλικίδη, κ.α. Ο Γιάννης Τραυλός, προσέφερε τις γνώσεις του σε θέματα αρχαιολογικής τοπογραφίας και την εμπειρία του ως καταξιωμένος αναστηλωτής. Ο ίδιος προέκρινε το σκυρόδεμα, όπως άλλωστε είχε πράξει και ο Πικιώνης σε παρόμοιες εργασίες, με τη διαφορά ότι η διάστρωση στην Ακρόπολη δεν μπορούσε να περιέχει ελεύθερη χρήση νέων ή αρχαίων μαρμάρων. Τα τυχαία σκορπισμένα αρχαία μάρμαρα επί της οδού των Παναθηναίων, τον κεντρικό άξονα κίνησης των επισκεπτών, από τα Προπύλαια έως τον Παρθενώνα έπρεπε να μετακινηθούν για να συντηρηθούν και η οδός να διαστρωθεί, επειδή ήδη ήταν ολισθηρή και δύσβατη, πρόβλημα επιδεινούμενο συνεχώς λόγω της γοργής αύξησης του αριθμού των επισκεπτών. Τα περιστατικά ολίσθησης και πτώσης επισκεπτών έως το 1976 ήταν πολυάριθμα και όχι τυχαία υπήρχε σε ετοιμότητα εντός των Προπυλαίων ένα φορείο, καλά ορατό στη βόρεια πλευρά της ανάβασης. Τα τελευταία χρόνια η φθορά της υπάρχουσας διάστρωσης ήταν τόση, ώστε και πάλι να σημειώνονται ατυχήματα όπως τα παλιά χρόνια. Έτσι μετά από πρωτοβουλία της ηγεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού, η ΕΣΜΑ και η Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως επεξεργάσθηκαν κάποιες πρώτες προτάσεις της Αρχαιολογικής Εφορείας Ακροπόλεως και κατέληξαν σε ό,τι σήμερα εκτελείται, ως συνέχεια του παλαιού έργου του Ι. Τραυλού, αλλά με τις νέες δυνατότητες της τεχνολογίας για ένα ακόμη καλύτερο αποτέλεσμα. Το ζήτημα της ακριβούς οριοθέτησης των διαστρώσεων, ώστε να μη καλύπτονται μέρη του βράχου με σημαντικά, αλλά λίαν δυσδιάκριτα αρχαιολογικά ίχνη παρόδιων μικρών μνημείων ή και κάποιων κτισμάτων, δύσκολο όπως και στα χρόνια του Τραυλού, αντιμετωπίσθηκε βάσει της έως τώρα αρχαιολογικής έρευνας με συνεργασία αρχαιολόγων και αρχιτεκτόνων της Υπηρεσίας, με κύριο συντονιστή τον Μανόλη Κορρέ / τον υπογράφοντα. Στην παρούσα φάση το πρόγραμμά μας περιορίζεται στο πλέον επείγον, την κεντρική οδό, και σε μια ήδη υπάρχουσα και διαστρωμένη με σκυρόδεμα βοηθητική, αναγκαία για τη σύνδεση του κέντρου με τον νέο ανελκυστήρα για άτομα με κινητικά προβλήματα. Η παρούσα εργασία είναι αντιληπτή ως μέρος ενός ολικού σχεδίου για την αποκατάσταση των αρχαίων επιφανειών, η οποία κατά πολύ θα βελτιώσει τις συνθήκες θέασης των μνημείων από το επίπεδο αναφοράς που είχαν υπ’ όψιν εκείνοι που τα σχεδίασαν. Υπενθυμίζεται ότι την κλασική εποχή, εξαιρουμένων μόνον του τεμένους του Διός, και κάποιων μικρών εκτάσεων, όλες οι επιφάνειες στην Ακρόπολη ήταν καλυμμένες με απολύτως επίπεδες διαστρώσεις με μείγμα χαλίκων, αργίλου και ασβέστη (χάριν των οποίων σε πολλές θέσεις ο βράχος είχε απολαξευθεί έως και 20 εκ χαμηλότερα). Αλλά εξ ίσου πολύτιμη θα είναι και η ασφάλιση έναντι φθοράς των εισέτι εκτεθειμένων θεμελίων σε πλείστα εισέτι ανοικτά σκάμματα κυρίως της Μεγάλης Ανασκαφής (1885-1891). Με αυτά τα έργα, των οποίων σχεδιασμός και εκτέλεση υπόκεινται σε αρχές διεθνών για τα μνημεία συμβάσεων, που ήδη είναι ενσωματωμένες στην νομοθεσία πολλών χωρών όπως και της δικής μας, η κατάσταση των πραγμάτων θα βελτιωθεί. Για τους παλαιότερους, όπως και εγώ, τέτοια έργα, παρά την επιστημονική ορθότητα και την κοινωνική χρησιμότητά τους, συνεπάγονται και απώλειες συναισθηματικής κυρίως φύσεως: εν προκειμένω κάτι από την παλαιά ρομαντική εικόνα που πάντοτε θα συντηρώ στις αναμνήσεις μου (με ανάμεικτα αισθήματα) θα χαθεί. Όμως ό,τι κυρίως επιβάλλεται σε κάθε περίσταση ανάληψης ευθυνών είναι η στάθμιση οφέλους και απώλειας (που θα ήταν αχαριστία να μη τη δεχόμαστε, όταν τα οφέλη είναι πολύ μεγαλύτερα). Με αυτή τη σύντομη αναφορά νομίζω ότι δίδεται απάντηση σε ανησυχίες που, όπως φαίνεται λόγω μη ενημέρωσης, εκφράσθηκαν από ευαίσθητους συμπολίτες μας. Καθηγητής Μανόλης Κορρές, Πρόεδρος ΕΣ»

Τάσος Τανούλας:

«Μετά τον αντίκτυπο των φωτογραφιών από το έργο διάστρωσης νέων επιφανειών για την διακίνηση των επισκεπτών στην Ακρόπολη, οφείλω να διατυπώσω τις απόψεις μου επί του θέματος. Το καθήκον αυτό μου επιβάλλεται από το γεγονός ότι από τις 2 Ιανουαρίου 1977 εργάστηκα ως βοηθός του Γιάννη Τραυλού, για το έργο που του είχε ανατεθεί από την Επιτροπή Συντηρήσεως των Μνημείων Ακροπόλεως, εν όψει των αναστηλωτικών έργων που προγραμματίζονταν. Το έργο αυτό ήταν η μελέτη και εφαρμογή διατάξεων για την αντιμετώπιση των προβλημάτων διακίνησης των επισκεπτών στην Ακρόπολη, την απρόσκοπτη διακίνησή τους σε ορισμένες περιοχές του αρχαιολογικού χώρου, την προστασία του βράχου και των αρχαίων στις περιοχές αυτές και, παράλληλα, την απρόσκοπτη και ασφαλή λειτουργία των εργοταξίων. Υπό την διεύθυνση του Τραυλού, διεξήγα την επιστημονική τεκμηρίωση, μελέτη και επίβλεψη των εργασιών στην Ακρόπολη. Τα διάσπαρτα μάρμαρα που καταλάμβαναν τον βασικό άξονα της Παναθηναϊκής οδού από τα Προπύλαια έως την βορειοανατολική γωνία του Παρθενώνα αποτυπώθηκαν στις θέσεις τους και, στην συνέχεια, μετακινήθηκαν για την απελευθέρωση του βράχου ο οποίος αποτυπώθηκε λεπτομερώς. Κατά την μετακίνηση αυτή κάθε ένα από τα μάρμαρα φωτογραφήθηκε, σχεδιάστηκε, μετρήθηκε και ταυτίστηκε. Απέκτησε έτσι ένα δελτίο ταυτότητας με αύξοντα αριθμό, εγκαινιάζοντας το Αρχείο Διασπάρτων (ΑΑΔ) της Ακροπόλεως, στο οποίο σήμερα έχουν καταχωρηθεί περίπου 24.000κομμάτια.Στον Τραυλό οφείλεται η σύλληψη του όλου εγχειρήματος με σταθερό κριτήριο την αισθητική προσαρμογή στο περιβάλλον έδαφος αλλά και την δυνατότητα εύκολης και πλήρους αφαίρεσης της κατασκευής. Οι φυσικές κοιλότητες του βράχου γεμίστηκαν με αμμοχάλικο, η τελική διάστρωση έγινε λεπτή, χωρίς οπλισμό, με κονίαμα που περιείχε αδρανή διαφόρων μεγεθών, τσιμέντο και άφθονο ασβέστη, που θα εξασφάλιζε, στο μέλλον, την εύκολη θραύση και αφαίρεση του υλικού. ΄Οσο η επιφάνεια ήταν ακόμη νωπή, προστέθηκαν αδρανή που προσέδωσαν στην τελική επιφάνεια χρώμα συμβατό με τον βράχο και υφή συγγενή με τις επιχώσεις. Η τελική επίστρωση εξείχε ελάχιστα από τον παρακείμενο βράχο και τις επιχώσεις, ενώ το περίγραμμά της προσαρμοζόταν στις υψομετρικές διαφοροποιήσεις του γειτονικού βράχου. Μεγάλα τμήματα της επιφάνειας του αρχαίου δρόμου με τα παλαιά ίχνη των αλλεπάλληλων λαξεύσεων για την μείωση της ολισθηρότητας του βράχου παρέμειναν εμφανή ως μέρος του μνημειακού συνόλου της Ακρόπολης αποδεικνύοντας, έτσι, ότι το μεγαλύτερο μέρος του βράχου ήταν ακάλυπτο από κονιάματα στην Αρχαιότητα. Στα σαράντα χρόνια της εργασίας μου σε καθημερινή βάση στην Ακρόπολη (1976-2016) οι πρώτες διαστρώσεις που έγιναν, αλλά και άλλες επεμβάσεις που μελέτησα και επέβλεψα με ανάθεση της Επιτροπής Ακροπόλεως, από το 1984 έως το 2000, για την βελτίωση της διακίνησης των επισκεπτών στο εσωτερικό της Ακρόπολης, στην κεντρική διάβαση των Προπυλαίων και στην δυτική πρόσβαση, λειτούργησαν αποτελεσματικά μολονότι πραγματοποιήθηκαν στο ίδιο πνεύμα της ελάχιστης, κατά το δυνατόν, υλικής και αισθητικής παρέμβασης στο περιβάλλον. Όταν το 2004 κατασκευάστηκε ο ανελκυστήρας για την διευκόλυνση των ΑΜΕΑ που συμμετείχαν στους παρολυμπιακούς αγώνες, απαιτήθηκαν μικρές περιστασιακές προσαρμογές στο ίδιο πάντα πνεύμα με τις οποίες, όμως, δεν είχα σχέση. Οι διαστρώσεις που πραγματοποιούνται σήμερα στην Ακρόπολη δεν έχουν τίποτε κοινό με την επέμβαση που συνέλαβε και παρέδωσε ο Τραυλός. Κατ’ αρχήν, η νέα εγκατάσταση είναι από σκυρόδεμα οπλισμένο με μεταλλικό πλέγμα, η αφαίρεση του οποίου στο μέλλον θα επιβάλει την χρήση μηχανικών μέσων και, στην πράξη, θα προκληθεί τραυματισμός του βράχου. Ήδη, στην επιφάνεια του βράχου στα δυτικά του Παρθενώνα, παρατηρούνται εκδορές και θραύσεις που προκλήθηκαν από την πρόσφατη αφαίρεση της ογκώδους θεμελίωσης του γερανού που είχε στηθεί στην θέση αυτή. Η έκταση και ο όγκος της κατασκευής είναι ασύγκριτα μεγαλύτερα, η δε γεωμετρική διαμόρφωση με ευθειογενή περιγράμματα και καθαρές πρισματικές ακμές είναι απολύτως ξένη με το περιβάλλον του αρχαιολογικού χώρου και των μνημείων. Καλύπτεται όλη η επιφάνεια του αρχαίου δρόμου, και τα όρια της νέας κατασκευής περιβάλλουν ασφυκτικά το περίγραμμα λαξευμάτων από μνημεία της αρχαιότητας. Οι εισηγητές και υποστηρικτές της νέας παρέμβασης υπερβάλλουν, πιστεύω, όταν περιγράφουν τα οφέλη από την νέα κατασκευή και τις ιδιότητές τους. Αντιθέτως, υποτιμούν τα αρνητικά στοιχεία, που δεν θα είναι μόνον τα αισθητικά χαρακτηριστικά που τραυματίζουν τους «ρομαντικούς ιδεαλιστές», καθώς καλύπτεται με ένα «ράστερ» το παλίμψηστο του βράχου της Ακρόπολης, που είναι μνημείο αυτό καθαυτό, αφήνοντας τα τέσσερα ιστάμενα μνημεία σε μια ασφυκτική μοναξιά και, παράλληλα, καταργούν την πρόσβαση στον συνδετικό ιστό ανάμεσα στα λείψανα των μνημείων από τα οποία σώζονται κυρίως οι θεμελιώσεις (Βραυρώνειο, Χαλκοθήκη, Αρχαίος Ναός κτλ). Τα μνημεία χάνουν το ζωτικό τους περιβάλλον που επιτρέπει τόσο στους ειδικούς όσο και στους απλούς επισκέπτες να αντιλαμβάνονται τον αρχαιολογικό χώρο ως ενότητα. Θα υπάρξουν, φοβούμαι, και πρακτικά προβλήματα που θα προστεθούν στα προαναφερθέντα, δηλαδή τα σχετικά με την ύπαρξη οπλισμού στο σκυρόδεμα. Τί θα γίνει, για παράδειγμα, με τα νερά της βροχής που θα πέφτουν σε μια τεράστια επίπεδη υδατοστεγή επιφάνεια, καθώς θα έχουν μειωθεί σημαντικά οι εκτεθειμένες επιφάνειες του βράχου και τα καρστικά κενά που «καταπίνουν» τα νερά για να καταλήξουν στις υπώρειες; Τι θα γίνει με την αντηλιά και την θερμοσυσσώρευση στις νέες κατασκευές; Η λύση των προβλημάτων από την αυξανόμενη επισκεψιμότητα της Ακρόπολης δεν είναι ο συνεχώς μεγαλύτερος συνωστισμός νέων υλικών κατασκευών. Έχω καταθέσει από το 1997 στην ΕΣΜΑ την άποψή μου, ότι η μόνη υγιής και εφικτή λύση είναι ο έλεγχος της ροής των επισκεπτών: οι επισκέπτες να μην συνωστίζονται μόνο στις τέσσερεις ή πέντε ώρες αιχμής από τις εννιά το πρωί έως το μεσημέρι, αλλά να κατανέμονται μέσα στην διάρκεια της ημέρας. Αυτό θα απαιτούσε την οργάνωση ενός μικρού γραφείου που θα οργάνωνε την επίσκεψη σε προκαθορισμένο χρόνο, δηλαδή με ραντεβού. Παράλληλα θα μπορούσε να μελετηθεί η οργάνωση του αρχαιολογικού χώρου με επιλεγμένες διαδρομές και στάσεις, συνοδευόμενες με κατάλληλη σήμανση, καθώς και μια υποδομή για την εποικοδομητική ενημέρωση των επισκεπτών. Μια τέτοια λύση θα διασφάλιζε τα μνημεία και θα βελτίωνε την εμπειρία των επισκεπτών, συμπεριλαμβανομένων και των ΑΜΕΑ, από την μοναδική αυτή κληρονομιά της ανθρωπότητας.»

More in Πολιτισμός
Comments
Κορρές και Τανούλας για την Ακρόπολη - Στην επιστήμη δεν υπάρχουν αδιαμφισβήτητες απόψεις

Κορρές και Τανούλας για την Ακρόπολη - Στην επιστήμη δεν υπάρχουν αδιαμφισβήτητες απόψεις

Αν εξαιρέσουμε τις θετικές επιστήμες, καμία άλλη δεν είναι απόλυτα ουδέτερη. Ούτε η επιστήμη ούτε όσοι την θεραπεύουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι απορρίπτονται επιστήμες και επιστήμονες, κάθε άλλο. Σημαίνει (μεταξύ άλλων) ότι αυτός που τις μελετά και τις υπηρετεί, θα πρέπει να γνωρίζει και τα όρια της ανεξαρτησίας (τα δικά του και της επιστήμης του) και τη δυναμική τους στη διαμόρφωση του κοινωνικού γίγνεσθαι και την επίδρασή τους ως πολιτικό εργαλείο στην επικαιρότητα. Μπορεί επίσης να παραβλέψει όλα τα παραπάνω. Αυτό δεν τον κάνει ούτε ουδέτερο, ούτε ανεξάρτητο. Κάθε επιστημονική άποψη -δηλαδή κάθε άποψη που διατυπώνεται από κάποιον ο οποίος έχει σπουδάσει και επαρκώς εντρυφήσει σε ένα αντικείμενο και που τεκμηριώνεται επαρκώς- τελεί μόνιμα υπό αμφισβήτηση και οφείλει να υπερασπίζεται διαρκώς την αλήθεια της. Δεν υπάρχουν απαράβατοι κανόνες στον τρόπο που αμφισβητούνται οι επιστημονικές απόψεις. Συνήθως, ο αντίλογος παρατίθεται στο ίδιο «γήπεδο» στο οποίο τέθηκε ο λόγος. Προφανώς, άποψη που διατυπώθηκε με εργασία η οποία δημοσιεύτηκε ύστερα από σχετικό έλεγχο, σε κάποιο έγκριτο περιοδικό, θα αμφισβητηθεί με αξιώσεις μόνο με κάτι ανάλογο. Ο αντίλογος σε μια ανακοίνωση συνεδρίου, σε συνέδριο και η δημόσια διατυπωμένη άποψη ή η λήψη απόφασης σε θέματα επικαιρότητας, στη δημόσια σφαίρα. Καμιά αμφισβήτηση δεν είναι εκ προοιμίου «για τα σκουπίδια» με μόνο κριτήριο το μικρό όνομα και την περιοχή κατοικίας αυτού που την εκφέρει αλλά, προφανώς, κάποιες έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα. Τέλος, κανένας δεν οφείλει να απολογηθεί για τις απόψεις των άλλων. Ούτε μπορεί να σταθούν αφορμή αυτές για αυτολογοκρισία.

Ο Μανόλης Κορρές και ο Τάσος Τανούλας είναι δυο λαμπροί επιστήμονες. Αρχιτέκτονες αμφότεροι, που υπηρέτησαν ο ένας δίπλα στον άλλον το ίδιο μνημείο, με την ίδια αγάπη και το ίδιο πάθος. Ο ένας περισσότερο γνωστός στο ευρύ κοινό, ο άλλος όχι. Η Ακρόπολη ήταν επί μακρόν το σπίτι τους και η ζωή τους. Ο ένας στον Παρθενώνα, ο άλλος στα Προπύλαια, και οι δύο με ιερή προσήλωση και με απέραντο σεβασμό. Κέρδισαν την αναγνώριση των αρχαιολόγων παίζοντας στο «δικό τους γήπεδο» και πρόσφεραν πάρα πολλά στην αποκάλυψη των μυστικών του Ιερού Βράχου. Τους χρωστάμε ευγνωμοσύνη για τούτο. Και οι δύο, στην διάρκεια της θητείας τους, έχουν αναθεωρήσει όχι λίγες φορές εκτιμήσεις ή απόψεις τους, όταν αυτές αμφισβητήθηκαν. Παραθέτω εδώ τις σχετικές με την τσιμεντόστρωση στην Ακρόπολη επιστολές αμφοτέρων και παρακαλώ να μελετηθούν και οι δύο με προσοχή. Όσοι έχετε βγάλει συμπεράσματα και έχετε πάρει ήδη θέση στις κερκίδες, δεν υπάρχει λόγος να τις διαβάσετε. Οι υπόλοιποι, δώστε δυο ευκαιρίες στην σε βάθος ανάγνωση.

Μανόλης Κορρές:

«Οι νέες διαστρώσεις στην Ακρόπολη Οι νέες διαστρώσεις στην Ακρόπολη γίνονται σε αντικατάσταση των έως τώρα διαστρώσεων, οι οποίες είχαν την αυτή σύσταση, δηλαδή κατάλληλη μίξη χαλικιών άμμου και τσιμέντου, με παρόμοιες αποχρώσεις. Δυστυχώς, οι επιφάνειες αυτές είχαν λόγω ηλικίας φθαρεί, σε βαθμό που η εξακολούθηση της συντήρησής τους με τοπικά μπαλώματα να είναι ένα τελείως ανεπαρκές ημίμετρο. Οι παλαιές αυτές διαστρώσει έγιναν το 1976 βάσει σχεδίων και με επίβλεψη του αείμνηστου Γιάννη Τραυλού και είχαν ως κύριο γνώρισμα τη χρήση τεφρόχρωμου τσιμέντου και την σχετικά αδρή κατεργασία της επιφάνειας. Το έργο ήταν ένα από τα πρώτα που έπρεπε να γίνουν, όταν μετά την πτώση της Δικτατορίας το Υπουργείο Πολιτισμού (Υπουργός τότε ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τρυπάνης) εγκαινίασε (Μάϊος 1975) το μακρόπνοο πρόγραμμα για την συντήρηση και αποκατάσταση των μνημείων της Ακρόπολης, αναθέτοντας το σχεδιασμό και την επίβλεψη σε μια διεπιστημονική επιτροπή ειδικών (Επιτροπή Συντηρήσεως μνημείων Ακροπόλεως, στο εξής ΕΣΜΑ), αποτελούμενη από τους Ι. Μηλιάδη, Γ. Δοντά, Χ. Μπούρα, Ι. Τραυλό, Σ. Αγγελίδη, Θ. Σκουλικίδη, κ.α. Ο Γιάννης Τραυλός, προσέφερε τις γνώσεις του σε θέματα αρχαιολογικής τοπογραφίας και την εμπειρία του ως καταξιωμένος αναστηλωτής. Ο ίδιος προέκρινε το σκυρόδεμα, όπως άλλωστε είχε πράξει και ο Πικιώνης σε παρόμοιες εργασίες, με τη διαφορά ότι η διάστρωση στην Ακρόπολη δεν μπορούσε να περιέχει ελεύθερη χρήση νέων ή αρχαίων μαρμάρων. Τα τυχαία σκορπισμένα αρχαία μάρμαρα επί της οδού των Παναθηναίων, τον κεντρικό άξονα κίνησης των επισκεπτών, από τα Προπύλαια έως τον Παρθενώνα έπρεπε να μετακινηθούν για να συντηρηθούν και η οδός να διαστρωθεί, επειδή ήδη ήταν ολισθηρή και δύσβατη, πρόβλημα επιδεινούμενο συνεχώς λόγω της γοργής αύξησης του αριθμού των επισκεπτών. Τα περιστατικά ολίσθησης και πτώσης επισκεπτών έως το 1976 ήταν πολυάριθμα και όχι τυχαία υπήρχε σε ετοιμότητα εντός των Προπυλαίων ένα φορείο, καλά ορατό στη βόρεια πλευρά της ανάβασης. Τα τελευταία χρόνια η φθορά της υπάρχουσας διάστρωσης ήταν τόση, ώστε και πάλι να σημειώνονται ατυχήματα όπως τα παλιά χρόνια. Έτσι μετά από πρωτοβουλία της ηγεσίας του Υπουργείου Πολιτισμού, η ΕΣΜΑ και η Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως επεξεργάσθηκαν κάποιες πρώτες προτάσεις της Αρχαιολογικής Εφορείας Ακροπόλεως και κατέληξαν σε ό,τι σήμερα εκτελείται, ως συνέχεια του παλαιού έργου του Ι. Τραυλού, αλλά με τις νέες δυνατότητες της τεχνολογίας για ένα ακόμη καλύτερο αποτέλεσμα. Το ζήτημα της ακριβούς οριοθέτησης των διαστρώσεων, ώστε να μη καλύπτονται μέρη του βράχου με σημαντικά, αλλά λίαν δυσδιάκριτα αρχαιολογικά ίχνη παρόδιων μικρών μνημείων ή και κάποιων κτισμάτων, δύσκολο όπως και στα χρόνια του Τραυλού, αντιμετωπίσθηκε βάσει της έως τώρα αρχαιολογικής έρευνας με συνεργασία αρχαιολόγων και αρχιτεκτόνων της Υπηρεσίας, με κύριο συντονιστή τον Μανόλη Κορρέ / τον υπογράφοντα. Στην παρούσα φάση το πρόγραμμά μας περιορίζεται στο πλέον επείγον, την κεντρική οδό, και σε μια ήδη υπάρχουσα και διαστρωμένη με σκυρόδεμα βοηθητική, αναγκαία για τη σύνδεση του κέντρου με τον νέο ανελκυστήρα για άτομα με κινητικά προβλήματα. Η παρούσα εργασία είναι αντιληπτή ως μέρος ενός ολικού σχεδίου για την αποκατάσταση των αρχαίων επιφανειών, η οποία κατά πολύ θα βελτιώσει τις συνθήκες θέασης των μνημείων από το επίπεδο αναφοράς που είχαν υπ’ όψιν εκείνοι που τα σχεδίασαν. Υπενθυμίζεται ότι την κλασική εποχή, εξαιρουμένων μόνον του τεμένους του Διός, και κάποιων μικρών εκτάσεων, όλες οι επιφάνειες στην Ακρόπολη ήταν καλυμμένες με απολύτως επίπεδες διαστρώσεις με μείγμα χαλίκων, αργίλου και ασβέστη (χάριν των οποίων σε πολλές θέσεις ο βράχος είχε απολαξευθεί έως και 20 εκ χαμηλότερα). Αλλά εξ ίσου πολύτιμη θα είναι και η ασφάλιση έναντι φθοράς των εισέτι εκτεθειμένων θεμελίων σε πλείστα εισέτι ανοικτά σκάμματα κυρίως της Μεγάλης Ανασκαφής (1885-1891). Με αυτά τα έργα, των οποίων σχεδιασμός και εκτέλεση υπόκεινται σε αρχές διεθνών για τα μνημεία συμβάσεων, που ήδη είναι ενσωματωμένες στην νομοθεσία πολλών χωρών όπως και της δικής μας, η κατάσταση των πραγμάτων θα βελτιωθεί. Για τους παλαιότερους, όπως και εγώ, τέτοια έργα, παρά την επιστημονική ορθότητα και την κοινωνική χρησιμότητά τους, συνεπάγονται και απώλειες συναισθηματικής κυρίως φύσεως: εν προκειμένω κάτι από την παλαιά ρομαντική εικόνα που πάντοτε θα συντηρώ στις αναμνήσεις μου (με ανάμεικτα αισθήματα) θα χαθεί. Όμως ό,τι κυρίως επιβάλλεται σε κάθε περίσταση ανάληψης ευθυνών είναι η στάθμιση οφέλους και απώλειας (που θα ήταν αχαριστία να μη τη δεχόμαστε, όταν τα οφέλη είναι πολύ μεγαλύτερα). Με αυτή τη σύντομη αναφορά νομίζω ότι δίδεται απάντηση σε ανησυχίες που, όπως φαίνεται λόγω μη ενημέρωσης, εκφράσθηκαν από ευαίσθητους συμπολίτες μας. Καθηγητής Μανόλης Κορρές, Πρόεδρος ΕΣ»

Τάσος Τανούλας:

«Μετά τον αντίκτυπο των φωτογραφιών από το έργο διάστρωσης νέων επιφανειών για την διακίνηση των επισκεπτών στην Ακρόπολη, οφείλω να διατυπώσω τις απόψεις μου επί του θέματος. Το καθήκον αυτό μου επιβάλλεται από το γεγονός ότι από τις 2 Ιανουαρίου 1977 εργάστηκα ως βοηθός του Γιάννη Τραυλού, για το έργο που του είχε ανατεθεί από την Επιτροπή Συντηρήσεως των Μνημείων Ακροπόλεως, εν όψει των αναστηλωτικών έργων που προγραμματίζονταν. Το έργο αυτό ήταν η μελέτη και εφαρμογή διατάξεων για την αντιμετώπιση των προβλημάτων διακίνησης των επισκεπτών στην Ακρόπολη, την απρόσκοπτη διακίνησή τους σε ορισμένες περιοχές του αρχαιολογικού χώρου, την προστασία του βράχου και των αρχαίων στις περιοχές αυτές και, παράλληλα, την απρόσκοπτη και ασφαλή λειτουργία των εργοταξίων. Υπό την διεύθυνση του Τραυλού, διεξήγα την επιστημονική τεκμηρίωση, μελέτη και επίβλεψη των εργασιών στην Ακρόπολη. Τα διάσπαρτα μάρμαρα που καταλάμβαναν τον βασικό άξονα της Παναθηναϊκής οδού από τα Προπύλαια έως την βορειοανατολική γωνία του Παρθενώνα αποτυπώθηκαν στις θέσεις τους και, στην συνέχεια, μετακινήθηκαν για την απελευθέρωση του βράχου ο οποίος αποτυπώθηκε λεπτομερώς. Κατά την μετακίνηση αυτή κάθε ένα από τα μάρμαρα φωτογραφήθηκε, σχεδιάστηκε, μετρήθηκε και ταυτίστηκε. Απέκτησε έτσι ένα δελτίο ταυτότητας με αύξοντα αριθμό, εγκαινιάζοντας το Αρχείο Διασπάρτων (ΑΑΔ) της Ακροπόλεως, στο οποίο σήμερα έχουν καταχωρηθεί περίπου 24.000κομμάτια.Στον Τραυλό οφείλεται η σύλληψη του όλου εγχειρήματος με σταθερό κριτήριο την αισθητική προσαρμογή στο περιβάλλον έδαφος αλλά και την δυνατότητα εύκολης και πλήρους αφαίρεσης της κατασκευής. Οι φυσικές κοιλότητες του βράχου γεμίστηκαν με αμμοχάλικο, η τελική διάστρωση έγινε λεπτή, χωρίς οπλισμό, με κονίαμα που περιείχε αδρανή διαφόρων μεγεθών, τσιμέντο και άφθονο ασβέστη, που θα εξασφάλιζε, στο μέλλον, την εύκολη θραύση και αφαίρεση του υλικού. ΄Οσο η επιφάνεια ήταν ακόμη νωπή, προστέθηκαν αδρανή που προσέδωσαν στην τελική επιφάνεια χρώμα συμβατό με τον βράχο και υφή συγγενή με τις επιχώσεις. Η τελική επίστρωση εξείχε ελάχιστα από τον παρακείμενο βράχο και τις επιχώσεις, ενώ το περίγραμμά της προσαρμοζόταν στις υψομετρικές διαφοροποιήσεις του γειτονικού βράχου. Μεγάλα τμήματα της επιφάνειας του αρχαίου δρόμου με τα παλαιά ίχνη των αλλεπάλληλων λαξεύσεων για την μείωση της ολισθηρότητας του βράχου παρέμειναν εμφανή ως μέρος του μνημειακού συνόλου της Ακρόπολης αποδεικνύοντας, έτσι, ότι το μεγαλύτερο μέρος του βράχου ήταν ακάλυπτο από κονιάματα στην Αρχαιότητα. Στα σαράντα χρόνια της εργασίας μου σε καθημερινή βάση στην Ακρόπολη (1976-2016) οι πρώτες διαστρώσεις που έγιναν, αλλά και άλλες επεμβάσεις που μελέτησα και επέβλεψα με ανάθεση της Επιτροπής Ακροπόλεως, από το 1984 έως το 2000, για την βελτίωση της διακίνησης των επισκεπτών στο εσωτερικό της Ακρόπολης, στην κεντρική διάβαση των Προπυλαίων και στην δυτική πρόσβαση, λειτούργησαν αποτελεσματικά μολονότι πραγματοποιήθηκαν στο ίδιο πνεύμα της ελάχιστης, κατά το δυνατόν, υλικής και αισθητικής παρέμβασης στο περιβάλλον. Όταν το 2004 κατασκευάστηκε ο ανελκυστήρας για την διευκόλυνση των ΑΜΕΑ που συμμετείχαν στους παρολυμπιακούς αγώνες, απαιτήθηκαν μικρές περιστασιακές προσαρμογές στο ίδιο πάντα πνεύμα με τις οποίες, όμως, δεν είχα σχέση. Οι διαστρώσεις που πραγματοποιούνται σήμερα στην Ακρόπολη δεν έχουν τίποτε κοινό με την επέμβαση που συνέλαβε και παρέδωσε ο Τραυλός. Κατ’ αρχήν, η νέα εγκατάσταση είναι από σκυρόδεμα οπλισμένο με μεταλλικό πλέγμα, η αφαίρεση του οποίου στο μέλλον θα επιβάλει την χρήση μηχανικών μέσων και, στην πράξη, θα προκληθεί τραυματισμός του βράχου. Ήδη, στην επιφάνεια του βράχου στα δυτικά του Παρθενώνα, παρατηρούνται εκδορές και θραύσεις που προκλήθηκαν από την πρόσφατη αφαίρεση της ογκώδους θεμελίωσης του γερανού που είχε στηθεί στην θέση αυτή. Η έκταση και ο όγκος της κατασκευής είναι ασύγκριτα μεγαλύτερα, η δε γεωμετρική διαμόρφωση με ευθειογενή περιγράμματα και καθαρές πρισματικές ακμές είναι απολύτως ξένη με το περιβάλλον του αρχαιολογικού χώρου και των μνημείων. Καλύπτεται όλη η επιφάνεια του αρχαίου δρόμου, και τα όρια της νέας κατασκευής περιβάλλουν ασφυκτικά το περίγραμμα λαξευμάτων από μνημεία της αρχαιότητας. Οι εισηγητές και υποστηρικτές της νέας παρέμβασης υπερβάλλουν, πιστεύω, όταν περιγράφουν τα οφέλη από την νέα κατασκευή και τις ιδιότητές τους. Αντιθέτως, υποτιμούν τα αρνητικά στοιχεία, που δεν θα είναι μόνον τα αισθητικά χαρακτηριστικά που τραυματίζουν τους «ρομαντικούς ιδεαλιστές», καθώς καλύπτεται με ένα «ράστερ» το παλίμψηστο του βράχου της Ακρόπολης, που είναι μνημείο αυτό καθαυτό, αφήνοντας τα τέσσερα ιστάμενα μνημεία σε μια ασφυκτική μοναξιά και, παράλληλα, καταργούν την πρόσβαση στον συνδετικό ιστό ανάμεσα στα λείψανα των μνημείων από τα οποία σώζονται κυρίως οι θεμελιώσεις (Βραυρώνειο, Χαλκοθήκη, Αρχαίος Ναός κτλ). Τα μνημεία χάνουν το ζωτικό τους περιβάλλον που επιτρέπει τόσο στους ειδικούς όσο και στους απλούς επισκέπτες να αντιλαμβάνονται τον αρχαιολογικό χώρο ως ενότητα. Θα υπάρξουν, φοβούμαι, και πρακτικά προβλήματα που θα προστεθούν στα προαναφερθέντα, δηλαδή τα σχετικά με την ύπαρξη οπλισμού στο σκυρόδεμα. Τί θα γίνει, για παράδειγμα, με τα νερά της βροχής που θα πέφτουν σε μια τεράστια επίπεδη υδατοστεγή επιφάνεια, καθώς θα έχουν μειωθεί σημαντικά οι εκτεθειμένες επιφάνειες του βράχου και τα καρστικά κενά που «καταπίνουν» τα νερά για να καταλήξουν στις υπώρειες; Τι θα γίνει με την αντηλιά και την θερμοσυσσώρευση στις νέες κατασκευές; Η λύση των προβλημάτων από την αυξανόμενη επισκεψιμότητα της Ακρόπολης δεν είναι ο συνεχώς μεγαλύτερος συνωστισμός νέων υλικών κατασκευών. Έχω καταθέσει από το 1997 στην ΕΣΜΑ την άποψή μου, ότι η μόνη υγιής και εφικτή λύση είναι ο έλεγχος της ροής των επισκεπτών: οι επισκέπτες να μην συνωστίζονται μόνο στις τέσσερεις ή πέντε ώρες αιχμής από τις εννιά το πρωί έως το μεσημέρι, αλλά να κατανέμονται μέσα στην διάρκεια της ημέρας. Αυτό θα απαιτούσε την οργάνωση ενός μικρού γραφείου που θα οργάνωνε την επίσκεψη σε προκαθορισμένο χρόνο, δηλαδή με ραντεβού. Παράλληλα θα μπορούσε να μελετηθεί η οργάνωση του αρχαιολογικού χώρου με επιλεγμένες διαδρομές και στάσεις, συνοδευόμενες με κατάλληλη σήμανση, καθώς και μια υποδομή για την εποικοδομητική ενημέρωση των επισκεπτών. Μια τέτοια λύση θα διασφάλιζε τα μνημεία και θα βελτίωνε την εμπειρία των επισκεπτών, συμπεριλαμβανομένων και των ΑΜΕΑ, από την μοναδική αυτή κληρονομιά της ανθρωπότητας.»

More in Πολιτισμός
Comments