Ένταση Κεφαλαίου, Παραγωγικότητα και Λιτότητα

Ένταση Κεφαλαίου, Παραγωγικότητα και Λιτότητα

Ο ρόλος του κράτους στην μακροχρόνια πορεία της οικονομίας είναι ένα θέμα αρκετά αμφιλεγόμενο στην παγκόσμια βιβλιογραφία. Οι απόψεις διίστανται στη βάση ιδεολογικών καταβολών οι οποίες δε στηρίζονται πάντα σε στέρεα επειχειρηματα εμπειρικώς τεκμηριωμένα. Αναμφίβολα, ο ρόλος του κράτους είναι νευραλγικός και εν πολλοίς αναντικατάστατος σε οτι αφορά υπηρεσίες οπως η εθνική ασφάλεια και η δικαιοσύνη. Παρά ταύτα, το κράτος πολλές φορές καλείται να παίξει και έναν πιο ενεργό ρόλο στην πορεία παραγωγής πλούτου και μεγένθυσης της οικονομίας, κάτι που δεν έιναι πάντοτε τόσο ορατό στο ευρύ κοινό. Ο δημόσιος τομέας πέρα από το να εγγυάται αυτό που ονομάζουμε «κράτος και κανόνες δικαίου» (rule of law) μέσα στο οποιο η οικονομική δραστηριότητα λαμβάνει χώρα, πρέπει ν’ αναλαμβάνει επενδύσεις σε τομείς οι οποίοι χαρακτηρίζονται από οκονομίες κλίμακας, καθώς επίσης και σε τομέις που γεννουν σημαντικές διαχύσεις (spillovers). Σε μεγάλα έργα υποδομής ο ιδιώτης δε διαθέτει την  κεφαλαιακή επάρκεια για την ανάληψη ρίσκων. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις τα κοινωνικά οφέλη είναι τόσο πολυδιάστατα, που δεν υφίσταται λόγος ιδιωτικού κόστους παραγωγής, όπως είναι λόγου χάρη η εκπαίδευση.  Εν ολίγοις, το κράτος παίζει σημαντικό ρόλο στην παροχή αγαθών και υπηρεσιών τις οποίες η ιδιωτική αγορά αδυνατεί να παρέχει αποτελεσματικά.

Αυτά θα λέγαμε σε κάποιο βαθμό είναι γνωστά, ίσως και κοινός τόπος.  Ένα ερώτημα το οποίο έχει προκύψει πρόσφατα είναι το κατά πόσο οι παρατεταμένες πολιτικές λιτότητας εχουν αρνητική επίδραση στις παραγωγικές δομες της οικονομίας. Περιπτώσεις στις οποίες επιβάλλεται στις δημοσιονομικές αρχές να εγκαταλείψουν το ρόλο τους ως στρατηγικού επενδυτή στην οικονομία. Στην Ελλάδα, στην ευρωζώνη και στη Μ. Βρετανία  τα τελευταία δέκα με δεκαπέντε χρόνια έχει παρατηρηθεί μια άνευ προηγουμένου στασιμότητα στην παραγωγικότητα η οποία εδράζει μεταξύ άλλων και στην εφαρμογή πολιτικών αυστηρής λιτότητας. Ο δημόσιος διάλογος δεν επικεντρώνεται σε αυτά τα ζητήματα  όμως και περιορίζεται στο κατά πόσο η λιτότητα ήταν αποτελεσματική στη μείωση των ελλειμάτων, αν έπρεπε να είναι οριζόντια, αν ήταν δίκαια κατανεμημένα τα κοινωνικά βάρη κλπ.

Το ερώτημα το οποίο θα τεθεί εκ νέου στη μετά covid εποχή, όταν τα κράτη θα κληθούν και πάλι να εφαρμόσουν πολίτικες λιτότητας είναι κατά πόσο η μακροχρόνια λιτότητα υπονομεύει τις παραγωγικές δομές της οικονομίας. Σε περιόδους λιτότητας το κράτος δεν κάνει μόνο περικοπές σε επιδόματα κοινωνικής αλληλεγγύης, αλλά περικόπτει και δαπάνες σε υποδομές, σε παιδεία και υγειά οι οποίες ασφαλώς επηρεάζουν την οικονομία σε βάθος χρόνου. Όσοι υποτιμούν τη σημαντικότητα αυτών των αρνητικών επιπτώσεων με την επωδό ότι ο ιδιωτικός τομέας αναπληρώνει την απουσία του δημοσίου, απλά σφάλουν.  Η απουσία της δημόσιας επένδυσης δεν αντικαθίσταται από την ιδιωτική. Οι λογικές που αντιμετωπίζουν τις περιοριστικές πολιτικές ως αναγκαίο νοικοκύρεμα είναι άκρως απλουστευτικές και εν πολλοίς λανθασμένες. Αυτό το επιβεβαιώνουν και πρόσφατες έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι η σχέση δημοσιονομικής λιτότητας και οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι γραμμική. Οι επιπτώσεις της λιτότητας υπόκεινται σε μη γραμμικούς κανόνες  αλλά και σε άλλες ασσυμετρίες οι οποίες διαλανθάνουν της προσοχής μας.

Για παράδειγμα, πρόσφατη έρευνα έχει δείξει ότι στις χώρες του ΟECD πολιτικές λιτότητας με τη μορφή  περικοπής δαπανών της τάξης 1% του ΑΕΠ  ισοδυναμούν με μείωση της παραγωγικότητας κατά 1,3%. Παρόμοιες μελέτες έχουν δείξει ότι οι πολιτικές λιτότητας δεν αποδίδουν πάντα, όχι γιατί είναι από τη φύση τους αντιπαραγωγικές (τροφοδοτούν δηλαδή το έλλειμα βάζοντας την οικονομία να πυροβολεί τα πόδια της), αλλά γιατί αδυνατούν να καταγράψουν πλήρως και επαρκώς τα κόστη της λιτότητας σε βάθος χρόνου. Η μείωση της δημόσιας και ιδιωτικής κατανάλωσης που προκύπτει είναι μόνο το ένα σκέλος. Το άλλο σκέλος είναι ότι η λιτότητα ουσιαστικά αποτελεί χαμένο κεφάλαιο γιατί όπως προαναφέραμε μειώνει τις επενδύσεις και αρά  τη δυνατότητα της οικονομίας να παράγει πλούτο στη μακροχρόνια περίοδο. Σε περίοδούς μεγάλης οικονομικής αβεβαιότητας η λιτότητα μειώνει την ένταση κεφαλαίου ακριβώς γιατί  ο ιδιωτικός τομέας δεν επενδύει σε συνθήκες μεγάλου κινδύνου και αστάθειας(είτε η αστάθεια αυτή είναι πολιτική,  κοινωνική είτε ακόμα και γεωστρατηγική), οπότε ότι περικόπτεται από το δημόσιο δεν αναπληρώνεται και η απώλεια μένει στο διηνεκές. Μόνο σε περιόδους χαμηλής οικονομικής αβεβαιότητας οι πολιτικές λιτότητας αφήνουν ανέπαφη την αναλογία κεφαλαίου προς εργάτη στην οικονομία. Αυτό έρχεται να προστεθεί σε αυτό που κατά καιρούς έχει διατυπωθεί από το Dani Rodrik και το Jo Stiglitz ότι το κράτος σε περιόδους ύφεσης και οικονομικής αναταραχής πρέπει να λειτουργεί ως investor of last resort, κατά το lender of last resort. Μια αντίληψη η οποία δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στο εκάστοτε διευθυντήριο της Ευρωζώνης. Όπως και να ’χει όμως, όλη αυτή η συζήτηση θα τεθεί και πάλι στο τραπέζι στη μετά covid εποχή. Το συμμάζεμα του δημοσιονομικού τομέα δε μπορεί να γίνει με απαρχαιωμένες πολιτικές λιτότητας οι οποίες ούτε προσεκτικά σχεδιασμένες είναι, ούτε και επαρκώς αξιολογημένες. Τα δεινά της ύφεσης που προεκλήθησαν  στις ευρωπαϊκές οικονομίες λόγω της φυσικής καταστροφής όπως είναι μια πανδημία θα εκατονταπλασιαστούν αν τα όποια ελλείματα προκύψουν επιχειρηθεί να μειωθούν με περιστολή δημοσίων επενδύσεων και λιτότητα αλα παλαιά.

Γιάννης Θ. Μπουρνάκης

Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών

Middlesex University London

Βιβλιογραφία

Bardaka, I., Bournakis, I. and Kaplanoglou, G., 2020. Total factor productivity (TFP) and fiscal consolidation: How harmful is austerity?. Economic Modelling.

Kaplanoglou, G., Rapanos, V.T. and Bardakas, I.C., 2015. Does fairness matter for the success of fiscal consolidation?. Kyklos, 68(2), pp.197-219.

Rodrik, D., 2017. Rescuing economics from neoliberalism. Boston Review, 6, pp.6-10.

Stiglitz, J.E., 2016. The measurement of wealth: Recessions, sustainability and inequality. In Contemporary Issues in Macroeconomics (pp. 63-76). Palgrave Macmillan, London.

More in Οικονομία
Comments
Ένταση Κεφαλαίου, Παραγωγικότητα και Λιτότητα

Ένταση Κεφαλαίου, Παραγωγικότητα και Λιτότητα

Ο ρόλος του κράτους στην μακροχρόνια πορεία της οικονομίας είναι ένα θέμα αρκετά αμφιλεγόμενο στην παγκόσμια βιβλιογραφία. Οι απόψεις διίστανται στη βάση ιδεολογικών καταβολών οι οποίες δε στηρίζονται πάντα σε στέρεα επειχειρηματα εμπειρικώς τεκμηριωμένα. Αναμφίβολα, ο ρόλος του κράτους είναι νευραλγικός και εν πολλοίς αναντικατάστατος σε οτι αφορά υπηρεσίες οπως η εθνική ασφάλεια και η δικαιοσύνη. Παρά ταύτα, το κράτος πολλές φορές καλείται να παίξει και έναν πιο ενεργό ρόλο στην πορεία παραγωγής πλούτου και μεγένθυσης της οικονομίας, κάτι που δεν έιναι πάντοτε τόσο ορατό στο ευρύ κοινό. Ο δημόσιος τομέας πέρα από το να εγγυάται αυτό που ονομάζουμε «κράτος και κανόνες δικαίου» (rule of law) μέσα στο οποιο η οικονομική δραστηριότητα λαμβάνει χώρα, πρέπει ν’ αναλαμβάνει επενδύσεις σε τομείς οι οποίοι χαρακτηρίζονται από οκονομίες κλίμακας, καθώς επίσης και σε τομέις που γεννουν σημαντικές διαχύσεις (spillovers). Σε μεγάλα έργα υποδομής ο ιδιώτης δε διαθέτει την  κεφαλαιακή επάρκεια για την ανάληψη ρίσκων. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις τα κοινωνικά οφέλη είναι τόσο πολυδιάστατα, που δεν υφίσταται λόγος ιδιωτικού κόστους παραγωγής, όπως είναι λόγου χάρη η εκπαίδευση.  Εν ολίγοις, το κράτος παίζει σημαντικό ρόλο στην παροχή αγαθών και υπηρεσιών τις οποίες η ιδιωτική αγορά αδυνατεί να παρέχει αποτελεσματικά.

Αυτά θα λέγαμε σε κάποιο βαθμό είναι γνωστά, ίσως και κοινός τόπος.  Ένα ερώτημα το οποίο έχει προκύψει πρόσφατα είναι το κατά πόσο οι παρατεταμένες πολιτικές λιτότητας εχουν αρνητική επίδραση στις παραγωγικές δομες της οικονομίας. Περιπτώσεις στις οποίες επιβάλλεται στις δημοσιονομικές αρχές να εγκαταλείψουν το ρόλο τους ως στρατηγικού επενδυτή στην οικονομία. Στην Ελλάδα, στην ευρωζώνη και στη Μ. Βρετανία  τα τελευταία δέκα με δεκαπέντε χρόνια έχει παρατηρηθεί μια άνευ προηγουμένου στασιμότητα στην παραγωγικότητα η οποία εδράζει μεταξύ άλλων και στην εφαρμογή πολιτικών αυστηρής λιτότητας. Ο δημόσιος διάλογος δεν επικεντρώνεται σε αυτά τα ζητήματα  όμως και περιορίζεται στο κατά πόσο η λιτότητα ήταν αποτελεσματική στη μείωση των ελλειμάτων, αν έπρεπε να είναι οριζόντια, αν ήταν δίκαια κατανεμημένα τα κοινωνικά βάρη κλπ.

Το ερώτημα το οποίο θα τεθεί εκ νέου στη μετά covid εποχή, όταν τα κράτη θα κληθούν και πάλι να εφαρμόσουν πολίτικες λιτότητας είναι κατά πόσο η μακροχρόνια λιτότητα υπονομεύει τις παραγωγικές δομές της οικονομίας. Σε περιόδους λιτότητας το κράτος δεν κάνει μόνο περικοπές σε επιδόματα κοινωνικής αλληλεγγύης, αλλά περικόπτει και δαπάνες σε υποδομές, σε παιδεία και υγειά οι οποίες ασφαλώς επηρεάζουν την οικονομία σε βάθος χρόνου. Όσοι υποτιμούν τη σημαντικότητα αυτών των αρνητικών επιπτώσεων με την επωδό ότι ο ιδιωτικός τομέας αναπληρώνει την απουσία του δημοσίου, απλά σφάλουν.  Η απουσία της δημόσιας επένδυσης δεν αντικαθίσταται από την ιδιωτική. Οι λογικές που αντιμετωπίζουν τις περιοριστικές πολιτικές ως αναγκαίο νοικοκύρεμα είναι άκρως απλουστευτικές και εν πολλοίς λανθασμένες. Αυτό το επιβεβαιώνουν και πρόσφατες έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι η σχέση δημοσιονομικής λιτότητας και οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι γραμμική. Οι επιπτώσεις της λιτότητας υπόκεινται σε μη γραμμικούς κανόνες  αλλά και σε άλλες ασσυμετρίες οι οποίες διαλανθάνουν της προσοχής μας.

Για παράδειγμα, πρόσφατη έρευνα έχει δείξει ότι στις χώρες του ΟECD πολιτικές λιτότητας με τη μορφή  περικοπής δαπανών της τάξης 1% του ΑΕΠ  ισοδυναμούν με μείωση της παραγωγικότητας κατά 1,3%. Παρόμοιες μελέτες έχουν δείξει ότι οι πολιτικές λιτότητας δεν αποδίδουν πάντα, όχι γιατί είναι από τη φύση τους αντιπαραγωγικές (τροφοδοτούν δηλαδή το έλλειμα βάζοντας την οικονομία να πυροβολεί τα πόδια της), αλλά γιατί αδυνατούν να καταγράψουν πλήρως και επαρκώς τα κόστη της λιτότητας σε βάθος χρόνου. Η μείωση της δημόσιας και ιδιωτικής κατανάλωσης που προκύπτει είναι μόνο το ένα σκέλος. Το άλλο σκέλος είναι ότι η λιτότητα ουσιαστικά αποτελεί χαμένο κεφάλαιο γιατί όπως προαναφέραμε μειώνει τις επενδύσεις και αρά  τη δυνατότητα της οικονομίας να παράγει πλούτο στη μακροχρόνια περίοδο. Σε περίοδούς μεγάλης οικονομικής αβεβαιότητας η λιτότητα μειώνει την ένταση κεφαλαίου ακριβώς γιατί  ο ιδιωτικός τομέας δεν επενδύει σε συνθήκες μεγάλου κινδύνου και αστάθειας(είτε η αστάθεια αυτή είναι πολιτική,  κοινωνική είτε ακόμα και γεωστρατηγική), οπότε ότι περικόπτεται από το δημόσιο δεν αναπληρώνεται και η απώλεια μένει στο διηνεκές. Μόνο σε περιόδους χαμηλής οικονομικής αβεβαιότητας οι πολιτικές λιτότητας αφήνουν ανέπαφη την αναλογία κεφαλαίου προς εργάτη στην οικονομία. Αυτό έρχεται να προστεθεί σε αυτό που κατά καιρούς έχει διατυπωθεί από το Dani Rodrik και το Jo Stiglitz ότι το κράτος σε περιόδους ύφεσης και οικονομικής αναταραχής πρέπει να λειτουργεί ως investor of last resort, κατά το lender of last resort. Μια αντίληψη η οποία δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στο εκάστοτε διευθυντήριο της Ευρωζώνης. Όπως και να ’χει όμως, όλη αυτή η συζήτηση θα τεθεί και πάλι στο τραπέζι στη μετά covid εποχή. Το συμμάζεμα του δημοσιονομικού τομέα δε μπορεί να γίνει με απαρχαιωμένες πολιτικές λιτότητας οι οποίες ούτε προσεκτικά σχεδιασμένες είναι, ούτε και επαρκώς αξιολογημένες. Τα δεινά της ύφεσης που προεκλήθησαν  στις ευρωπαϊκές οικονομίες λόγω της φυσικής καταστροφής όπως είναι μια πανδημία θα εκατονταπλασιαστούν αν τα όποια ελλείματα προκύψουν επιχειρηθεί να μειωθούν με περιστολή δημοσίων επενδύσεων και λιτότητα αλα παλαιά.

Γιάννης Θ. Μπουρνάκης

Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών

Middlesex University London

Βιβλιογραφία

Bardaka, I., Bournakis, I. and Kaplanoglou, G., 2020. Total factor productivity (TFP) and fiscal consolidation: How harmful is austerity?. Economic Modelling.

Kaplanoglou, G., Rapanos, V.T. and Bardakas, I.C., 2015. Does fairness matter for the success of fiscal consolidation?. Kyklos, 68(2), pp.197-219.

Rodrik, D., 2017. Rescuing economics from neoliberalism. Boston Review, 6, pp.6-10.

Stiglitz, J.E., 2016. The measurement of wealth: Recessions, sustainability and inequality. In Contemporary Issues in Macroeconomics (pp. 63-76). Palgrave Macmillan, London.

More in Οικονομία
Comments