fbpx

Νέο έτος 2022 – Η άλλη όψη της “Εποχής του Ανθρώπου”

Κάπου ανάμεσα στις δεκαετίες 1970-’80 το φαινόμενο της όξινης βροχής προκάλεσε τεράστιες καταστροφές στα δασικά συστήματα στην κεντρική και τη βόρεια Ευρώπη, χωρίς βεβαίως και τα υπόλοιπα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος να μείνουν ανεπηρέαστα. Εκείνο το φαινόμενο θα μπορούσαμε να πούμε πως υπήρξε πρόδρομο της σημερινής δραματικής κατάληξης της ανθρωπότητας στη δυστοπία της Κλιματικής Αλλαγής και των επιπτώσεών της και με πρωτοφανές για τη μακρά ιστορία του πλανήτη Γη δεδομένο ότι έργα νοήμονος ζωής συντελούν σήμερα αποφασιστικά στη δημιουργία των περιβαλλοντικών συνθηκών προς εξάλειψή της, προσδίδοντας στον όρο «αυτοκαταστροφή» μια πανίσχυρη νοηματική εγκυρότητα.

Ωστόσο, η Κλιματική Αλλαγή εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να είναι νοητή ως φαινόμενο σχετικά καινούριο, ενώ κατά βάση δευτερευόντως συνδέεται η αναζήτηση των αιτίων της με πρωτογενείς ανθρώπινες συμπεριφορές και όλοι δείχνουν να την αποδίδουν σε οικονομικές δραστηριότητες. Η κτηνωδέστατη κερδοσκοπική βία του καπιταλισμού, που πια έχει αποκαλυφθεί στο σύνολο των συνεπειών της πάνω στον άνθρωπο, κατηγορείται σχεδόν αποκλειστικά για την ραγδαία μετεξέλιξη του πλανήτη μας από τόπο ζωής και δημιουργίας, σε διακεκαυμένη ζώνη μαζικής διακινδύνευσης ανθρώπινων υπάρξεων από τα ακραία καιρικά φαινόμενα.

Παρατηρώντας, όμως, πέραν της επιφάνειας των αιτίων του κλιματικού δράματος, όπως βιώνεται σήμερα, και εμβαθύνοντας στοιχειωδώς στο θέμα, νομίζω πως τελικά είναι πολύ δύσκολο να αρκείται κανένας στην οικονομική επεξήγηση ως βάση της Κλιματικής Αλλαγής, χωρίς να διακρίνει μια αλληλουχία αιτιωδών συναφειών ηθικού και αισθητικού βάρους στις άμεσες ανθρώπινες συμπεριφορές και δράσεις. Μ’ άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν μπορεί να ορίζεται ως ζήτημα απορρέον αποκλειστικά από το καταναλωτικό μοντέλο, δηλαδή ως η μετάπλαση των οικονομικών λειτουργιών συλλογικής κίνησης στην εξατομικευμένη κλίμακα του ανθρώπου του 21ου αιώνα. Αντίθετα, θεωρώ πως είναι ζήτημα αισθητικής σχέσης του καθένα μας με τον φυσικό και τον κοινωνικό του περίγυρο. Πιθανότατα, μάλιστα, αν το στοιχείο αυτό δεν προηγήθηκε του ίδιου του σύγχρονου καπιταλιστικού νεοφιλελεύθερου υποδείγματος που κυριαρχεί την εποχή μας, τουλάχιστον εξ αφετηρίας υπήρξε συνοδό χαρακτηριστικό του.

Έτσι, νομίζω πως, κανένας δεν μπορεί να είναι βέβαιος ποιό από τα δύο προηγήθηκε του άλλου: Ο καπιταλισμός άρχισε να δομεί σε τάξη αλληλουχίας τις βαθμίδες καθόδου μας προς την Κλιματική Αλλαγή, ή, αντίθετα, το ηθικό αδιέξοδο των ανθρώπων προηγήθηκε και κατέστη γενεσιουργό στοιχείο της κατακρήμνισης στην μαζική ψευδαίσθηση της κατανάλωσης, ως δήθεν απαντητικής διεξόδου στη βύθιση σ’ ένα πρωτογενώς πολιτισμικό τέλμα και με συνέπεια την κλιματική (αυτο)καταστροφή μας;

Κανένας δεν μπορεί να δώσει ασφαλή απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα και άλλωστε το ίδιο το ερώτημα φαίνεται επί της ουσίας άγονο. Διότι πιο προσεκτική ματιά άγει μετά βεβαιότητας στο συμπέρασμα ότι νοητικά και λειτουργικά το ένα (δηλαδή η οικονομία ως συλλογική δραστηριότητα) εξαρτάται απολύτως από το άλλο (δηλαδή την ηθική συγκρότηση σε επίπεδο ανθρώπινης μονάδας).

Για να γίνει ακόμη πιο καθαρό: Δικαιούμαι να υποθέτω ότι αν ήμασταν επαρκείς πολιτισμικά δεν θα υπηρχε η ανάγκη της κατανάλωσης όπως αυτή εξελίχτηκε ως σύμφυτο με την εποχή μας κοινωνικό φαινόμενο. Ταυτόχρονα και σε αντιπαράσταση με το προηγούμενο, αν η οικονομία δρούσε με όρους κοινωνικής αποστολής δεν θα είχε αναφυεί το ηθικό αδιέξοδο που εντοπίζεται σήμερα με τον καταλωτικό μανιώδη αυτοσκοπό. Δηλαδή, μόνον στο πεδίο της επάλληλης και συνεκτικά αλληλεξαρτώμενης διεργασίας στη σχέση μεταξύ οικονομίας και ανθρώπινης ηθικής μπορεί να αναζητείται το πλέγμα αιτίων που προκάλεσε την Κλιματική Αλλαγή. Και ισοδύναμο της ιστορικά ανεπανάληπτης καταστροφικής ισχύος της Κλιματικής Αλλαγής οφείλουμε πια συνειδητά να θεωρούμε την Πολιτισμική Αλλαγή στην εποχή μας.  

Η πιο πάνω διαπίστωση δεν έχει θεωρητικό και μόνο περιεχόμενο. Αντίθετα, είναι απολύτως πρακτική μέθοδος ουσιαστικής διείσδυσης στην αγωνιώδη δοκιμασία επιζήτησης αποτελεσματικών λύσεων για το διπλό αδιέξοδο, ηθικό και οικονομικό, που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην ολοσχερή καταστροφή. Διότι, εάν δεν κατανοηθούν σε πλήρη ανάπτυξη και σε εξαντλητικό βάθος τα αίτια της παρούσας δυστοπίας, δεν μπορούν να εντοπιστούν και αποτελεσματικές διέξοδοι απ’ αυτή.   

Ένα παράδειγμα, νομίζω ενδεικτικό στον βαθμό που αυτό ακριβώς εκτυλίσσεται σήμερα μπροστά στα μάτια μας: Θέτουμε στόχους κλιματικής αποφόρτισης του πλανήτη και αφού τους θέσουμε και τυπικά συμφωνήσουμε σ’ αυτούς, κατόπιν αναζητούμε την πρακτική επικύρωση επίτευξης των στόχων του τέθηκαν, για να αποφανθούμε όμως τελικά ότι οι στόχοι είναι ανεφάρμοστοι και ότι το κόστος τους καθιστά μη βιώσιμες ολόκληρες κοινωνίες. Δεν είναι τραγικά χιουμοριστικό αφήγημα (σαν ένα σύγχρονο κινηματογραφικό φιλμ με ευρηματικό σενάριο), αλλά πραγματικότητα: σήμερα -για παράδειγμα- ομονοούμε ότι πρέπει να κλείσουν οι βιομηχανίες παραγωγής ενέργειας από προϊόντα άνθρακα, ως προϋπόθεσης για την αντιμετώπιση των συνεπειών της Κλιματικής Αλλαγής και την αποτροπή του ενδεχόμενου μαζικής απώλειας ανθρώπινων ζωών από πλημμύρες και πυρκαγιές, και ταυτόχρονα διαπιστώνουμε ότι -εάν το κάνουμε αυτό- θα υπάρξει έλλειμμα προσφοράς σε ενέργεια για να παραχθούν τα προϊόντα εκείνα, τα οποία (πιστεύεται ότι) θα εξασφαλίζουν την αναγκαία κατανάλωση, ώστε οι άνθρωποι να αισθάνονται ηθικά επαρκείς και πολιτισμικά πλήρεις. Πρόκειται για τον ορισμό του «φαύλου κύκλου», που στο τέλος της μέρας όμως (θα μπορούσε να) εξηγεί και (να) ερμηνεύει γιατί η ανθρωπότητα θα αποδεχόταν ακόμη και την αυτοκαταστροφή της, ως απρόθυμη (και τελικά ανίκανη) να δράσει αποτελεσματικά προς αποτροπή της ρεαλιστικής πλέον πιθανολόγησης του ενδεχόμενου εξαφάνισής της από τον πλανήτη. Και φυσικά  κάπου εδώ αίρεται και το νοηματικό περιεχόμενο του όρου «έργα νοήμονος ζωής» και εγκαθιδρύεται η περίοδος της «α-νοήμονος ζωής» των ανθρώπων. Κι αυτό ίσως είναι ο πυρήνας της πνευματικής και πολιτισμικής παγίδας, όπου όλοι έχουμε εγκιβωτιστεί.                             

Φυσικά, κανένας πια σήμερα δεν μπορεί να καμώνεται πως δεν γνωρίζει ότι το κυρίαρχο καπιταλιστικό σύστημα ευθύνεται εξ ολοκλήρου για την αλλόγιστη καταστροφή των φυσικών πόρων, επί των οποίων κερδοσκοπεί ασύστολα. Έχοντας πια ανεπιστρεπτί εισέλθει στην καταστροφική φάση αυτής της μακράς εξελικτικής διαδρομής, διακρίνεται ότι διά της Κλιματικής Αλλαγής η καταστροφή εκτείνεται ανερυθρίαστα ακόμη και στην προοπτική δυνητικής εξάλειψης του ανθρώπινου είδους, εν είδει «φυσικού πόρου», που ανάμεσα στους άλλους θα εξολοθρευτεί και αυτός λόγω της βάρβαρης διαχείρισής του ως στοιχείο «υπό εκμετάλλευση». Επιβεβαιώνοντας έτσι την (αν και αδιακήρυκτη ευθέως) άποψη του επιστημονικού σοσιαλισμού ότι ο καπιταλισμός αντιλαμβάνεται ουσιαστικά την εργατική τάξη (δηλαδή το ανθρώπινο στοιχείο στην παραγωγική διαδικασία) ως μέσο παραγωγής και όχι ως αίτιο κίνησης των οπωσδήποτε νοουμένων εννοιών της προόδου και της παραγωγής, που αμφότερες συνάγονται μόνο ως απόρροια έργων της νοήμονος ζωής και σε καμιά περίπτωση ως «φυσικά» δεδομένα.

Ωστόσο, αν ο καπιταλισμός δρα με τέτοιο τρόπο, πώς αντιστέκονται σ’ αυτά οι πολιτικές παρατάξεις που αυτοπροσδιορίζονται ως θέσει αντίπαλες του καπιταλιστικού μοντέλου και υπέρμαχοι του σοσιαλιστικού πειράματος; Πρόταγμα των «προοδευτικών» είναι να αλλάξουμε την οικονομία για να απελευθερωθεί ο άνθρωπος στο ηθικό και πολιτισμικό επίπεδο. Μπορεί, όμως, ύστερα απ’ όλα όσα ανέφερα προηγουμένως αυτό να είναι ένα βιώσιμο μοντέλο-πρόταση για να βγούμε από το διπλό αδιέξοδο (κλιματικό και ηθικο-πολιτισμικό);

Εδώ εχω την εντύπωση πως βρισκόμαστε μπροστά στο αδιέξοδο και της «άλλης οπτικής» των πραγμάτων. Και το σημείο αυτό λειτουργεί αποπνικτικά για την οποιαδήποτε αίσθηση περί μέλλοντος των σημερινών κοινωνιών. Διότι, με βάση τη μαρξιστική μέθοδο ανάλυσης των ταξικών αντιθέσεων μέσα στις κοινωνίες, το αισθητικό αδιέξοδο που αναδύεται διά γυμνού οφθαλμού ως η μεγάλη δοκιμασία της εποχής μας και ο προτεινόμενος από τους σοσιαλιστές τρόπος αντίδρασης με στόχο την ανάσχεση της διπλής καταστροφής που πλησιάζει όλο και πιο κοντά μας, είναι η κοινωνικοποίηση των  μέσων παραγωγής. Δηλαδή ένα άλλο σύστημα λειτουργίας της οικονομίας, με τα ηθικού τύπου διακυβεύματα που αναφύονται σ’ αυτήν την προβληματική να υποτιμώνται κατάφωρα. Η απαξιωτική συμπερίληψη αυτών των διακυβευμάτων στο προτεινόμενο εναλλακτικό σοσιαλιστικό μοντέλο υπό τον όρο «εποικοδόμημα», επισφραγίζει το αλυσιτελές αυτής της προσπάθειας.

Για να το πω διαφορετικά, ακόμη κι αν άλλαζαν οι παραγωγικές σχέσεις και εκλογικευόταν απολύτως η κατανομή του παραγόμενου πλούτου με όρους κοινωνικής ισοτιμίας, τίποτα δεν εγγυάται ότι η Κλιματική Αλλαγή και η Πολιτισμική Αλλαγή θα έπαυαν να δεσπόζουν ως το πιθανότερο σενάριο του μέλλοντός μας.            

Έτσι οι σοσιαλιστές εμφανίζονται ως τόσο επιφανειακά κομιστές άγονων λύσεων, όσο και οι ιστορικοί αντίπαλοί τους. Γι’ αυτό ίσως και η πολιτική εναλλαγή στην εξουσία ως προτεινόμενο μέσο αλλαγής πορείας του κόσμου και διαφυγής από τον καταστροφικό κλοιό που μας περιβάλλει, δεν ακούγεται καθόλου πειστικά στ’ αυτιά των σύγχρονων κοινωνιών. Και ίσως έτσι εξηγείται πόθεν και με τόση πειστικότητα η ισχύς του κλισέ «όλοι ίδιοι είναι», όποτε ο λόγος περί της πολιτικής διαδικασίας.       

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι καταλύτης για τον τρόπο αντίδρασής μας σ’ αυτό το διπλό αδιέξοδο της Κλιματικής και της Πολιτισμικής Αλλαγής καθίσταται συν τω χρόνω η πανδημία. Η συμβολική πρόσληψή της ως επιταχυντής της ανθρώπινης καταστροφής (παρ’ ό,τι ολοφάνερα η πανδημία είναι προϊόν λειτουργίας των «τυχαιοτήτων» της φύσης), έρχεται να επισσωρευτεί στα υπόλοιπα στοιχεία της βιούμενης σήμερα δυστοπίας (κλιματικής και πολιτισμικής) ως αναπόσπαστο τμήμα της, ενώ δεν είναι. Έτσι εξηγούνται οι τερατολογίες κέντρων του δεσπόζοντος σήμερα δυτικού οικονομικού, περιβαλλοντικού, ηθικού και πολιτισμικού μοντέλου,  που χαρακτηρίζουν τον κορονοϊό ως «έργο ανθρώπων». (Είναι πασίγνωστη η απολύτως δαιμονολογική θέση του επίσημου κράτους των ΗΠΑ ότι ο κορονοϊός παρήχθη πιθανώς σε κάποιο μυστικό κινέζικο εργαστήριο και δεν προέρχεται από τις παγκοίνως αναγνωρισμένες ως πραγματικές και μοναδικές διαδικασίες της βιολογικής εξέλιξης των ειδών).

Η επιστράτευση τέτοιων συνομωσιολογικών θεωριών από σοβαρές κυβερνήσεις της δύσης και με ανομολόγητο σκοπό να «εξανθρωπιστούν» τα αίτια προέλευσης του κορονοϊού αποτελούν την καλύτερη απόδειξη της χρεοκοπίας του κρατούντος αισθητικού πλαισίου στην εποχή μας (στο πλευρό φυσικά του καταναλωτικού αυτοσκοπού) ότι ο άνθρωπος οιονεί αναγορεύεται σε πλάστη και των ίδιων των φυσικών φαινομένων, υποκαθιστώντας στο φαντασιακό και μόνο βεβαίως επίπεδο την επικυριαρχία του, επί του συνόλου των συμβαινόντων επί του πλανήτη Γη και ως ο απόλυτος δυνάστης της.

Όλα όσα προσπάθησα να περιγράψω σήμερα εδώ, θεωρώ πως με τον εντοπισμό  τους και μόνο, συγκροτούν και μία διαφορετική οπτική σε ό,τι αφορά την προσέγγιση στο «τί να κάνουμε». Μπορεί ο Βλάντιμιρ Ίλιτς Ουλιάνοφ να έχει ιστορικά καπαρώσει τον συγκεκριμένο τίτλο, αλλά είτε επειδή το έκανε νωρίς, είτε επειδή ό,τι ακολούθησε έχει επιβεβαιώσει ότι έσφαλε δραματικά, ο ίδιος προβληματισμός παραμένει δραματικά ενεργός και στις μέρες μας.

Καλή Χρονιά σ’ όλους, για ένα ειρηνικό και γεμάτο υγεία 2022!     

Για να μην χάνεις κανένα άρθρο από το Real Politik εγγράψου στο newsletter μας!

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ